Zgrade sravnjene sa zemljom usred Teherana, stubovi dima na horizontu. Tog 13. juna počeo je napad od kojeg se godinama strepelo. Već od prvih sati, imućniji beže iz iranske prestonice ka svojim vilama na obali Kaspijskog mora. Redovi rastu ispred pumpi i prehrambenih prodavnica. Brojni nadničari ostaju bez i onako skromnih prihoda i tonu u bedu, dok načelnik policije poziva građane da prijave „teroriste“ skrivenе među stanovništvom.
Vrlo brzo, izraelsko vazduhoplovstvo preuzima kontrolu nad iranskim nebom, uništava – makar površinski – nuklearne istraživačke centre i lansirne baze za projektile. Napad poprima spektakularan karakter eliminacijom naučnika i odsecanjem komandnog vrha vojske i „čuvara revolucije“ (pasdarana), paravojne organizacije koja odgovara direktno vrhovnom vođi. Smeli upadi i tehnološka moć deluju kao odlučujuća prednost Izraela, kojem se, nedelju dana kasnije, pridružuje i njegov američki zaštitnik, spreman da nanese „monumentalnu štetu“ iranskim nuklearnim postrojenjima, kako je to izjavio predsednik Donald Tramp.
Sa deset puta manjim brojem stanovnika i teritorijom osamdeset puta manjom, objavljeno je da je David za dvanaest dana trijumfovao nad Golijatom. Ali ti uspesi istovremeno ukazuju na preuveličavanje pretnje. Iranska vojna potrošnja činila je svega 14 % izraelske 2024. godine, a taj procenat nastavlja da opada. Udarci naneti Teheranovim saveznicima – Hezbolahu u Libanu, snagama lojalnim Hutima u Jemenu – već su pokazivali da su mnoge ratoborne parole „osovine otpora“ bile tek puka bahatost. Iako je nakon američkog bombardovanja tvrdio da „savršeno kontroliše pozornicu ovog hibridnog i totalnog rata“, Korpus čuvara islamske revolucije nije bio sposoban da fatalno uzvrati državi koja raspolaže nuklearnim oružjem, uživa podršku Zapada i oslanja se na pomoć Sjedinjenih Država.
Autocenzura više ne važi
Šok koji se širi ulicama Teherana podseća na onaj iz septembra 1980, kada je Irak izvršio invaziju. Tada je zemlja bila usred revolucionarnog zamaha i uspela je da mobiliše stanovništvo kako bi povratila teritorije koje su zauzele trupe Sadama Huseina. Međutim, današnji Iranci tek delimično pamte to vreme – društvo je tada bilo uglavnom ruralno i nepismeno. Danas, 80 % populacije živi u gradovima, većina dece ide u školu, a veliki broj mladih, naročito žena, prolazi kroz univerzitetsko obrazovanje.
U Iranu danas nema više istinskih pobornika političkog islama nego što je bilo uverenih komunista u Sovjetskom Savezu krajem osamdesetih godina. I pored svoje stabilnosti, ova „mulokratija“ – režim sa demokratskom fasadom u kojem ključnu reč ima kler – izgubila je veliki deo svog legitimiteta. Brutalno gušenje pokreta „Žena, život, sloboda“ 2022. godine dodatno je uzdrmalo zemlju, nadovezujući se na represiju koja je već 2019. desetkovala demonstrante protiv poskupljenja života.
Ali autocenzura više nije na snazi. U nedeljama koje su prethodile izraelskom napadu Iranci nisu zazirali da podignu glas. Vlada je bila prinuđena da popusti. Dana 15. decembra ukinula je novi represivni zakon o „velu i čednosti“. Na ulicama gradova, više od trećine žena više ne nosi maramu. Još iznenađujuće, to se primećuje čak i u nekim državnim institucijama.
Retorika o „božjim ludacima“ i zapadni medijski mitovi ne bi smeli da zamagle činjenicu da režim vrlo dobro razume ravnotežu snaga i ume da bude pragmatičan. Godine 1988. prvi vođa revolucije, Ruholah (…)
