Šankar Nagar, stambeno naselje u Nagpuru, gradu od nešto više od tri miliona stanovnika u indijskoj saveznoj državi Maharaštra. Svakog jutra, oko šest sati, pre nego što sunce podigne temperaturu, dvadesetak muškaraca okuplja se na travnjaku parka Šivaji. Tu su tinejdžeri, očevi, dedovi — sve generacije su zastupljene. Ali isključivo muškarci. Saobraćaj je u to doba još uvek tih, pa mali krug okupljenih, spremnih da podignu šafranastu zastavu, može da čuje i ptičji cvrkut iz krošnji. Zastava je narandžaste boje, omiljene među hinduističkim nacionalistima. Pripada organizaciji Raštrija Svajamsevak Sang, što u prevodu znači Nacionalni dobrovoljački korpus — gigantskoj hinduističkoj nacionalističkoj mreži koja se od septembra 1925. neprestano širi indijskim potkontinentom. Stogodišnjica ove organizacije predstavlja i stogodišnjicu služenja jednoj te istoj ideji: uspostavljanju hinduističke supremacije u zemlji u kojoj hindusi čine oko 80% populacije.
„Sang dakš!“ (Mirno!), naređuje instruktor. Učesnici, poređani ispod zastave, polažu desnu ruku na srce, dlanom okrenutim ka zemlji, i klanjaju glavu dok ne začuju „Aram!“ (Opušteno!). Zatim sledi jednosatna vežba: zagrevanje, trčanje, istezanje, disanje, borilačke veštine, nekoliko joga poza, deset minuta ideološke nastave... i na kraju — molitva. Zastava se spušta, a svaki učesnik odlazi svojim putem.
RSS „prožima zdravstvo, sport, obrazovanje“
Grupa iz Šankar Nagara samo je jedna lokalna ćelija RSS-a, takozvana šakha. Takve ćelije postoje u svakom kvartu Nagpura, kao i u svim indijskim selima i gradovima. Njihov broj je nemoguće precizno utvrditi, jer je organizacija okrenuta tajnosti: nije zvanično registrovana, članovi ne plaćaju članarinu, niti poseduju dokument kojim potvrđuju pripadnost. Ipak, procenjuje se da RSS ima između 8 i 10 miliona članova, što bi ga činilo najvećom nevladinom organizacijom na svetu — tvrdnja koja ne deluje nerealno, budući da Indija od 2023. broji preko 1,4 milijarde ljudi, a hodočašća privlače i po nekoliko stotina miliona vernika.
Kao korenje drveta banijan, karakterističnog za Indiju, šakhe se šire u svim pravcima: formiraju grane, pa iz njih izbijaju nove zajednice. Zahvaljujući toj mreži, timovi od po pet-šest dobrovoljaca idu od vrata do vrata i regrutuju nove članove. Ujedno su među prvima koji reaguju u kriznim situacijama. „Članovi RSS-a obučeni su da pomažu drugima“, objašnjava politikolog Balvir Arora, bivši rektor univerziteta Džavaharlal Nehru u Nju Delhiju. „Smatraju da imaju misiju da služe zajednici i najčešće prvi stižu na mesta nesreća — kod železničkih nesreća, zemljotresa, poplava... Time često popunjavaju praznine koje ostavlja država koja ne ispunjava svoje obaveze.“
Već decenijama RSS pokazuje zapanjujuću sposobnost prilagođavanja svim režimima i vladama, pa čak i britanskoj kolonijalnoj vlasti, sa kojom je u nekim trenucima i sarađivao. „Kao da su prepisali iz bestselera Dela Karnegija Kako steći prijatelje i uticati na ljude“, komentariše Arora. Šakhe tako predstavljaju moćan mehanizam prozelitizma u neposrednom kontaktu sa stanovništvom, zbog čega se često porede sa ćelijama kineske Komunističke partije ili nekadašnjim partijskim strukturama Nehru-Gandijevske Kongresne partije. Ipak, postoji ključna razlika, ističe Arora: dok su komunističke i kongresne strukture bile u osnovi političke, RSS je nastao kao društveno-kulturni pokret koji se politički angažovao tek 1951. godine, kada je osnovao Bharatiya Jana Sangh (Indijski narodni pokret). Taj pokret će 1980. ustupiti mesto današnjoj stranci Bharatiya Janata Party (BJP), odnosno Narodnoj partiji Indije, koja će na vlast dovesti Narendru Modija 2014. godine.
Kako bi prodro u sve pore indijskog društva — verske, obrazovne, socijalne, kulturne, humanitarne i političke — nacionalistički spektar je tokom vremena izgradio četrdesetak različitih struktura koje zajedno čine ono što se naziva Sang Parivar, odnosno „porodica“ (parivar) organizacija okupljenih oko RSS-a. Među njima su udruženja za pomoć i solidarnost, studentski, poljoprivredni i radnički sindikati, verske kongregacije, klubovi za promociju kulture i književnosti, izdavačke kuće, mediji...
U šakhama se ova razuđena stvarnost jasno oseća. „RSS funkcioniše kao sociokulturna franšiza“, objašnjava nam Rameš Mantri. „On prožima sve oblasti života — obrazovanje, zdravstvo, industriju, finansije, sport... Mladi radnik može se naći rame uz rame s direktorom fabrike. Svi smo jednaki. I svi smo tu da naučimo društvenost kakvu opisuje Bhagavad-Gita.“ Ovaj šezdesetsedmogodišnji trgovac sočivom i suvim voćem nosi tilak — crvenu vertikalnu oznaku na čelu, znak verske posvećenosti karakterističan za pojedine hinduističke tradicije. U okviru RSS-a, on je tek običan svajamsevak, volonter. Njegovi roditelji bili su članovi organizacije, kao i njegovo dvoje dece. „Sigurno bih bio drugačiji čovek da nisam prošao kroz RSS.“
Između kraja juna i početka jula, članovi RSS-a pozivaju se da odaju počast hinduističkim gurujima — donirajući novac svojoj lokalnoj šakhi. „Stavi se gotovina u kovertu i položi u podnožje šafranaste zastave. Svako daje prema svojim mogućnostima, od 100 rupija [oko 1 evro] do jedne lakh [100.000 rupija, nešto više od 1.000 evra]“, objašnjava Mantri. To su jedina zvanična sredstva RSS-a i njima se finansira rad pračaraka, propovednika — njih oko šest hiljada, koji su se zavetovali na celibat i rade puno radno vreme za organizaciju. Narendra Modi, današnji premijer Indije, i sam je bio pračarak između 1971. i 1987. godine, nakon što je kao osmogodišnjak ušao u redove RSS-a i trinaest godina proveo kao običan volonter.
Pračaraci vode asketski život: bez luksuza, često jedu u gostujućim porodicama i najveći deo vremena provode obilazeći zemlju kako bi nadgledali rad organizacije. Prilozi služe da pokriju njihove troškove puta. Ipak, na ulicama Nagpura, grada u kojem je RSS osnovan i u kojem mu se nalazi rukovodstvo, ova zvanična priča izaziva podsmeh: na aerodromskoj pisti često se može videti promet privatnih aviona i helikoptera, što podgreva glasine o koferima s novcem koje donose najbogatiji slojevi društva i tako znatno uvećavaju budžet ovog pokreta.
Grad poznat po pomorandžama, smešten u samom geografskom središtu Indije — gotovo podjednako udaljen od četiri najveće metropole: Nju Delhija, Mumbaja, Čenaija i Kalkute — Nagpur ima i strateški značaj. U njemu se nalaze rezerve zlata Centralne banke, a kroz grad se ukrštaju ključne drumske i železničke saobraćajnice indijskog potkontinenta. Ali Nagpur je i rodno mesto Kešava Balirama Hedževare (1889–1940), lekara iz bramanske kaste i osnivača RSS-a, koji je ovde osnovao omladinski kamp po uzoru na Musolinijeve formacije. Prvobitno zamišljen kao hinduistička identitetska milicija, RSS je mladim dečacima davao obuku u rukovanju latijem, bambusovim štapom koji danas koristi indijska policija. Uniforme su uključivale belu košulju i crnu kapu, dok je karakteristični naduvani kaki šorts zamenjen tamnobraon pantalonama 2016. godine.
RSS danas upravlja najvećom mrežom obrazovnih ustanova na indijskom potkontinentu. U zemlji u kojoj je polovina stanovništva mlađa od 25 godina, obrazovanje je ključno oruđe za nacionalističko indoktriniranje. Prema rečima K. A. Badarinata, savetnika indijskog ministarstva informisanja zaduženog za inostrane novinare, Vidja Bharati („Indijsko znanje“), obrazovno krilo RSS-a, upravlja s oko 30.000 škola. Njihov broj se u poslednjih deset godina više nego udvostručio, čime je, prema procenama, oko sedam miliona dece preusmereno iz javnog školstva. „RSS je izuzetno uticajan u osnovnom i srednjem obrazovanju — kroz svoje škole, ali i kroz sam sistem državnog obrazovanja“, precizira Arora. „Njegovi članovi sve češće zauzimaju (…)
