Njeni koreni sežu vekovima unazad, a ipak ostaje savremena. Podseća na slojevitu pitu od stilova, ali u isto vreme isijava jedinstvene, premda raznolike zvuke. Za Blaza Sandrara ona nije bila samo „novi oblik umetnosti, već nova životna svrha“. Zar treba da čudi što su je, svaki na svoj način, opevali ili ispripovedali Aleho Karpentijer, Leonardo Padura ili Nikolas Giljen?
Ova neobična priča spaja mešavinu i trajnost formi. Počinje sa američkim starosedeocima Tainima, koji su izvodili ritualne ceremonije uz bubnjeve i marakase, instrumente koje i danas prepoznajemo u zvucima sona, salse ili bolera. Od 1511. godine španska kolonizacija započinje istrebljenje ovih naroda i uvodi Kubu u četiri veka postojanja unutar hispanskog carstva. Muzičke tradicije kolonista, sa gitarom kao „kraljicom instrumenata“, prelaze na sela, prva mesta života i rada. Tamošnji pevački oblik, punto, postaje prirodan poetski izraz za opis seoskog života. Iz njega će nastati guahira, čiji je najpoznatiji primer pesma „Gvantanamera“ iz 1928, sa stihovima koji podsećaju na tekst Hose Martija, velikog pesnika i borca za nezavisnost. Takođe španskog porekla, guaracha, nastala krajem XVIII veka iz popularnog pozorišta, živog tempa i prvobitno satiričnih, pa i slobodnijih tekstova, kasnije postaje sve političnija — i sve plesnija.
Trgovina robljem počinje početkom 1520-ih, kako bi se plantaže šećera i duvana snabdele radnom snagom. Ubrzo „bela“ muzika počinje da koegzistira sa onom koju su doneli robovi iz zapadne i centralne Afrike. Gotovo milion ljudi prodato je na Kubi tokom skoro četiri veka. Oni su činili skoro polovinu stanovništva u trenutku ukidanja ropstva 1886. godine. Susret između zajednica isprva je bio hermetičan, obeležen nepoverenjem i strahom belaca. Robovi, primorani da se okupljaju po etničkoj ili jezičkoj pripadnosti, u svojim kabildosima (hijerarhizovanim društvima sa „kraljem“ ili „kraljicom“) neguju razne vrste muzike i plesa — neke sakralne, druge svetovne. Vremenom, one se otvaraju pogledima belaca, naročito tokom karnevala vezanih za katoličke praznike. Tako nastaju krajem XVII veka komparse: grupe muzičara, pevača i plesača sastavljene od maskiranih i prerušenih robova.
Ovaj kulturni spoj prati i verski sinkretizam u kojem afrička božanstva (oriše) naroda Joruba sa zapada Afrike koegzistiraju sa katoličkim svecima, rađajući santeriju — veru koja se i danas praktikuje, i to ne samo među crnim stanovništvom (sličnu haićanskom vouduu ili brazilskim praksama kandomble i makumba). U profanom registru, već od sredine XVI veka širi se jedna vrsta ritmičnog hoda u liniji — konga, koja će 1930-ih postati popularna i kao salonski ples, naročito u Sjedinjenim Državama.
Od XIX veka nastupa burna stvaralačka epoha: rađaju se novi žanrovi, koji ne brišu prethodne, već s njima koegzistiraju. Tako i tumba fransesa, koja se pojavila 1791, kada su kolonisti, uglavnom Francuzi, zajedno sa slugama, robovima i oslobođenicima, bežali od ustanaka što će 1804. dovesti do stvaranja prve nezavisne crne republike — Haitija. Na Kubi se ovaj oblik pretvara (…)
