„Nahranite gladne! Jedite bogate!“ Sa transparentima u rukama, petnaestak demonstranata maršira ispred ulaza u Pidgin, potpuno novi restoran u Dauntaun Istsajdu, „najsiromašnijem poštanskom broju u Kanadi“, kako ovde vole da kažu. Ovu staru centralnu četvrt Vankuvera presecaju dve glavne ulice, Mejn i Hejstings. Njeni stanovnici ih ironično nazivaju Pain and Wastings („Patnja i propast“). Mnogi među njima su starosedeoci. Obično se ovim desetak gradskih blokova, smeštenih između turističkih četvrti Gastown i Chinatown, kreće gotovo hiljadu beskućnika, praznog pogleda i usporenog hoda, gurajući kolica sa svojim stvarima. Narkomani, alkoholičari, dileri, prostitutke: socijalna beda domorodačkog stanovništva vidljiva je u središtima većine velikih gradova desete najbogatije zemlje sveta.
Idle No More! („Dosta je bilo pasivnosti!“), uzvikuju demonstranti toga dana. Od jednog do drugog okeana, ovaj slogan označava buđenje otpora protiv vlade izrazito konzervativnog premijera Stivena Harpera i protiv kršenja istorijskih ugovora sklopljenih sa starosedelačkim narodima.
„Juče su nam oduzimali zemlju, danas nas razvlašćuju. A sutra?“, pita Karen, stanovnica sališkog porekla, potomkinja jednog od naroda koji su nastanjivali Britansku Kolumbiju pre dolaska Evropljana.
Ustavni zakon iz 1982. godine priznaje tri velike grupe starosedelačkog stanovništva: Prve nacije, odnosno severnoameričke Indijance, Metise i Inuite. Oni su 2011. činili redom 61, 32 i 4 odsto od ukupno milion i četiri stotine hiljada starosedelaca, dok se preostalih 3 odsto vodi u kategoriji „ostali“. Ukupno, oni predstavljaju 4,3 odsto stanovništva Kanade.
Pokret Idle No More pokrenule su krajem 2012. četiri žene iz Saskačevana, provincije prerija u centralno-zapadnom delu zemlje. Silvija Mekadam, Džesika Gordon, Nina Vilson i Šila Meklin protestovale su protiv usvajanja zakona C-45 i C-38 u kanadskom parlamentu.
Usvojeni na brzinu, bez stvarne mogućnosti rasprave, ovi zakoni od po četiri stotine stranica imaju dalekosežne posledice. Prvi menja Zakon o Indijancima iz 1876. godine: država od sada može da iznajmi ili kupi zemljište rezervata bez saglasnosti većine upisanih birača plemenskog saveta, organa koji upravlja rezervatima, već samo uz podršku većine prisutnih na glasanju. Drugi zakon ograničava primenu propisa o zaštiti plovnih voda na svega devedeset sedam jezera i šezdeset dve reke, odnosno na manje od jedan odsto slatkovodnih površina u zemlji.
Ove mere imaju za cilj da stranim investitorima obezbede pristup zemljištu i ogromnim dokazanim rezervama nafte iz naftnih peskova, trećim po veličini na svetu. Ironija istorije je u tome što se ta nalazišta nalaze u srednjem i krajnjem severu Kanade, upravo tamo gde se većina starosedelačkih naroda sklonila nakon što su ih evropski doseljenici potisnuli sa juga kontinenta. Pitanje zemljišnih prava danas se postavlja tim oštrije što su ekonomski ulozi ogromni.
Sve do dvadesetih godina XX veka, ovo pitanje moglo je biti gurnuto u stranu. „Cilj ugovora bio je pre svega da starosedelački narodi odustanu od svojih teritorijalnih prava. Zauzvrat, država je indijanskim zajednicama dodeljivala sićušne rezervate čiji je život bio strogo regulisan Zakonom o Indijancima“, podseća Žan Lekler, profesor prava na Univerzitetu u Montrealu. Vremenom su sudska praksa, a potom i Ustavni zakon iz 1982. godine, starosedeocima priznali „prava predaka“. Ali reč je o toliko neodređenom pojmu da ga sudovi moraju iznova tumačiti prilikom svakog teritorijalnog spora.
Kriza u Oki 1990. godine pokazala je granice takvih pravnih garancija. Tokom sedamdeset osam dana, policija Kvebeka, a zatim i kanadska vojska, sukobljavale su se sa zajednicama Mohoka u ovoj opštini nadomak Montreala. Ne konsultujući ih, gradonačelnik Oke odlučio je da proširi golf teren na zemljište koje su Mohoci potraživali kao svoje, uključujući i staro groblje. Pobuna koja je usledila ugušena je oružanom silom.
Nestanci duž „autoputa suza“
Isti osećaj nepravde danas pokreće i pokret Idle No More, čiji zahtevi daleko prevazilaze pitanje zemljišta. Tereza Spens, poglavarka kri rezervata Atavapiskat na severu Ontarija, koja je postala jedna od najistaknutijih figura pokreta, započela je štrajk glađu 11. decembra 2012. godine. Time je želela da ukaže na socijalnu katastrofu koja preti njenoj zajednici od oko hiljadu sedamsto ljudi. Trošne kuće, nezaposlenost, oronule učionice, ograničen pristup pijaćoj (…)
